Pūkete Tūmahi

KA PUAWAI NGĀ HUA O TE WĀNANGA REOi | TE WHAKAARI NANEKOTI NANAKIA |KO TE RĀ O TE REO - HE RĀ MŌ TE RANGATAHI | TE TUHI PUKAPUKA ME TANA TE TANIWHA |LOUIS KEEPA ME ĀNA RAUEMI REO MĀORI

KA PUAWAI NGĀ HUA O TE WĀNANGA REO

He maha ngā hua kua puta i waenganui i te hunga ngoikore te reo, me te hunga e ngākaunui ana ki te reo Māori. Kua toru tau a Hone Morris e whakahaere ana i āna wānanga reo ki roto o Ngāti Kahungungu. Ko tētahi āhua tino whakahirahira rawa atu ki a ia ko te kite i ngā ākonga e tae ana ki ngā wānanga reo i whakahaerehia e ia ki Te Kura Kaupapa Māori o Takapau. Ko tētahi āhuatanga tino ataahua rawa atu ki a ia ko te kite i ngā ākonga e tū ana ki te whaikōrero me te whakaputa i ō rātou whakaaro hōhonu i roto i te reo i tētahi tangihanga.

Ahakoa piki, heke te maha o ngā ākonga i puta ki ēnei wānanga, me te tawhiti o te haere mai o ētahi ākonga ki ngā wānanga, he nui ngā hua i puta ki a rātou katoa, tae noa ki ngā mātua o Te Kura Kaupapa Māori o Takapau. I whiwhi tētahi o ngā ākonga i tētahi tūranga mahi i Te Kooti Whenua Māori. Koia tētahi i manawanui ki te whai i ngā wānanga a Hone Morris. Hei tā Hone Morris, “arā noa atu ngā pūmanawa kua pūawai i roto i te hunga aro mai ki ngā wānanga”.

Ahakoa i whakawhiwhia te kaupapa ki te tahua a Mā Te Reo mō ngā tau maha ki muri, he wā i tau mai anō te hōhā ki roto i a Hone me tana kore hiahia ki te tono mō te tahua Mā Te Reo engari, nā tōna ngākau hihiko, ka whakaaro nui a Hone ki te tono anō ā, ka waimarie hoki.

He nui tonu ana mihi mō te tū a te pūtea Mā Te Reo, me ngā mahi tautoko a te iwi i ngā wānanga reo. Ehara i te mea me noho ko te tahua anake te mea nui engari, he ōrite katoa ngā āwhina.

TE WHAKAARI NANEKOTI NANAKIA

Tēra ētahi tāngata Ngutunui….he kaituhi katoa rātou ….ka mutu he tāngata whakaari. I waihangatia tēnei whakaari e ēnei tāngata mai i te rohe o Ahuriri me Heretaunga, hei tautoko i te wiki o te reo Māori 2007.

Ko te ingoa o tēnei whakaari ko Nanekoti Nanakia, ā, i whakaaturia ki ngā marae o Omāhu me Waipatu. He whakaari tino hātakēhi, harikoa me te whakangahau hoki. Ko te ngako o tēnei whakaari, ko te mahi a tētahi tamaiti, ko Hori tana ingoa. He tamaiti totohe, haututu hoki, ā, ka tonoa ki te noho i te taha o tōna koroua ki tana pāmu. I a ia i te pāmu ka tūtaki ki ētahi kararehe. E rua ngā kau, ko Haruru rāua ko Marilyn, me etahi poaka, me tētahi nanekoti whakamataku, taunanenane hoki. E rua rāua he rite o rāua wairua, arā, ko Hori me te nanekoti nei. Ka haere te wā, ka rere he whakataetae ki waenganui i a rāua. Ko wai rā o rāua te mea whai mana ki ngā ahuatanga me ngā wāhi katoa.

I runga anō i te āhua o ngā waiata, ngā mahi ā-ringa, ā-waewae hoki, me te wairua o tēnei whakaari, ka taea te taurite i tēnei whakaari ki te whakataukī 'He aha te mea nui o te ao? He tangata, he tangata, he tangata.'

He harikoa, he menemene he oranga anō hoki mō te reo Māori kei roto i ngā mahi whakaari. Ka whai hua te hunga matatau, autaia, me te hunga iti te reo, te kī a Chelsea White, kaituhi o tēnei whakaari. Hei tā Puti Lancaster te kaihautū o tēnei whakaari, he mea nui te tautoko mai a te tahua Mā Te Reo. Kua whā ēnei momo whakaari kua tautokohia e Mā Te Reo, nō reira, koutou e manako ana ki te whai i te tahua a Mā Te Reo, whāia kia tata, kia tina, ā, whakatutukihia ngā pūmanawa a te tahua nei, ki tāu i kī ai.

KO TE RĀ O TE REO - HE RĀ MŌ TE RANGATAHI

Ko Te Rā o Te Reo tētahi rā whakaatu i ngā toi huarewa o te hunga taiohi e ngākaunui ana ki ngā momo waiata katoa ahakoa kapa haka, R'n B, ahakoa waiata reggae rānei. He maha ngā momo ahurea i tū ki te whakaatu i ngā momo waiata e ngākaunuitia ana e te hunga taiohi.

Ko tētahi o ngā rōpū rangatahi rongonui ko 'Ko Au'. I ia tau, kitea ai rātou e tū ana ki te whakangahau i ngā hui nui a te marea taiohi nei arā, Te Rā o Te Reo. Hei tā Jacqui Keelan, ka nui tāna mihi ki a Mā Te Reo mō ngā tahua i whakawhiwhia ki tēnei hui waiata.

Hei tā Jacqui, he nui ngā pēhitanga, me ngā taumahatanga kei runga i ngā kaiwaiata e puta ana ki tēnei momo hui nui, nō reira mei kore ake te tahua a Mā Te Reo. “Ko tāku ki te hunga tono mō te tahua a Mā Te Reo, āta pānuitia ngā tohutohu a Mā Te Reo, whakaaronuitia ngā hiahia o te tahua kia hāngai ai tō tono ki ngā paearu kua takoto mō te tahua Mā Te Reo ā, kia hāngai hoki ki tā te kaupapa e ngākaunuitia ana. Kua ono tau a Jacqui Keelan e waimaria ana ki te whiwhi āwhina mai tēnei o ngā tahua ā, ko tāna anō, pātaihia ngā pātai ki ngā kaiwhakahaere o Mā Te Reo kia mārama ai, kia mōhio ai koutou katoa ki ngā tikanga o te tahua Mā Te Reo.

TE TUHI PUKAPUKA ME TANA TE TANIWHA

Mehemea e ngākaunui ana koe ki te tuhi pukapuka ki te reo Māori mā ngā tamariki, haere ki tēnei paetukutuku www.kmk.maori.nz ā, me whai atu i te hononga ki ngā pukapuka ā-ipurangi nei.

I hangaia tēnei paetukutuku e Te Rūnanga o Ngāi Tahu hei tautoko i tā rātou mahere rautaki 25 tau mō te reo Māori, arā , Kotahi Mano Kaika, Kotahi Mano Wawata. He mahere āwhina, tautoko, whakatinana i ngā moemoeā me ngā whakaaro, waituhi hoki. E whā ngā pukapuka ka taea mā roto mai i te paetukutuku; ko 'I Taku Ruma Moe'; ko Te Wā Hararei; ko He Taniwha I Te Kāpata; me He Haereere.

Hei tā Charisma Rangipunga, he mea hanga tēnei hei whakahau i ngā whānau kia kaha te aro mai ki te reo Māori ā, kia pakari ake ai te mita o Kāi Tahu. He puka āwhina anō hoki mā ngā mātua, ngā kaiāwhina hei whakapakari ake i o rātou reo tuhi, reo pānui, me ngā momo whakamahi o te reo i ngā wāhi katoa. Ka whakahauhau ngā mātua kia tukuna ngā tamariki ki te whakaohooho, ki te whakaara ake i ō rātou wairua hihiko, wairua auaha kia mārō ai te noho o te reo ki roto i ngā tamariki me ngā mātua, tae noa ki ngā whanaunga maha. Ko te mea nui o ēnei rauemi ko te whakatō i te kupu ki roto i a rātou. Ka taea te tā mai i ēnei pukapuka mai i te paetukutuku hei whakamahi mā ngā whānau a muri mai.

Hei tā Charisma Rangipunga, “e kore e mimiti ngā mihi a te Rūnanga ki tēnei tahua tautoko a Mā Te Reo.  Mei kore ake te tahua i puāwai ai te paetukutuku me te ao hangarau e whāia nei e te Rūnanga, i te mea koinei te ao hōu o te reo Māori.”

LOUIS KEEPA ME ĀNA RAUEMI REO MĀORI

He Rauemi mā te Whānau Whānui

I tono a Louis Keepa, (Ngāti Kahungunu ki Waipukurau), kaitiaki rauemi reo Māori, ki a Mā Te Reo mō ētahi āwhina kia āhei a ia ki te tohatoha i ētahi o āna rauemi ki ngā kāinga o tōnā rohe, ki ōna whanaunga hoki.

"Ka haere au ki roto i ngā whare o te whānau whānui, ka whakaaturia e ahau ngā rauemi Māori, hei akoako mā rātou, hei pānui mā rātou, hei whakarongo hoki. Ko te take, kia pakari ai te reo i roto i te kāinga. Ko tēnei te mea nui ki ahau. Ka hoaturia ēnei rauemi rawe rawa atu ki a rātou te whānau, hei tā Louis.

Kua kaha whakapiri mai ngā whānau o roto i te kaupapa nei, ā, he wā mīharo o te wiki te haerenga mai o Louis ki ō rātou kāinga. Ka mea mai a Louis, "Ko te nuinga o rātou he tino pai. He pai ki ngā tamariki kōhanga ngā wā ka haere au ki roto i ō rātou whare. Ka pārekareka rātou me ngā pukapuka, ā, kātahi ka whakaputa i tā rātou e hiahia ana, arā, kia tekau rā anō ngā pukapuka. Whaea, kei te hiahia au i ēnei pukapuka."

He mea nui hoki ēnei mahi ki te hiki i te reo rangatira i roto i ngā kāinga, ki roto hoki i ngā tamariki o ngā kura kaupapa. Ka whakamāramatia mai e Louis, "Hei whakapakari i ō rātou reo, hei tautoko hoki i te mahi o te kura nō te mea kei roto ētahi o ngā tamariki i ngā kura kaupapa. Kei te tino hiahia hoki ō rātou mātua ki te whakapakari ake i ō rātou reo kia pai ake te tautoko i ō rātou tamariki."

He mihi nui tonu i ngā wā katoa mō te pūtea a Mā Te Reo, me ngā tautoko mai a te iwi ki ngā wānanga reo. Ehara i te mea me noho ko te tahua te mea nui, engari, ko ōna hua katoa he āwhina nui.

Ka puta tā mātou pātai ki a Louis, "I pēhea rā te awhi o Mā Te Reo i tāna nei tono?" 
"Ae pai rātou, he pai hoki te haere o taku kirimana.  I te wā i waea atu au ki a Kelly mā, he pai āna kōrero whakamārama, he rawe rātou ki au.  He ngāwari taku haere i raro i tēnei kaupapa."

Koinei te kōrero a Louis hei kupu āwhina mō ngā kaitono o tēnei tau, "Mahia! Mahia te mahi.  Nō te mea, ki te kore koe e mahi, e whakarite rānei i tō hiahia, e kore e tutuki.  Ki a au nei, Mahia!   Wēpua mai!"

Mō ētahi atu Kōrero

Mō ētahi atu kōrero, tēnā koa whakapā atu ki tētahi o ngā Kaitohutohu Tūmahi a Mā Te Reo , i runga i te nama waea 0800 MA TE REO (628 373),
ī-mēra atu rānei ki ā mtr@tetaurawhiri.govt.nz.