Ko te timatanga o te matauranga
Ko te wehi ki a lhowa
Maungarongo ki te mata o te whenua
Whakaaro nui ki te tangata

Tēnā koe e te tau ruamano mā ono. Ngā mihi manaaki ki a koutou, ngā kaipānui, mō ō koutou kaha ki te tautoko mai i te kaupapa, arā, ko te reo. Nō reira, e te iwi, kia kaha rā ki te kōrero i tō tātou reo rangatira. Kia ora tātou katoa.

Kua wehe a Maihi Makiha, te Kaiwhakahaere Tari o Mā Te Reo i roto i te tau ka pahure, ki tana tūranga hōu hei Kaiāwhina Rangatahi mā Te Puāwai Tapu, he Kaiwhakarato Hauora Ai kei Te Whanganui-a-Tara. Kei te hari, kei te koa a Maihi kua whiwhi a ia i tēnei tūranga, i te mea koianei ngā kaupapa mahi i hiahia a ia kia whai mai anō. Ahakoa te pōuri i tōna ngaronga atu, kei te tautoko mātou i tana whai i tērā i tūmanakotia e ia.

Nā tā mātou kaimahi wā poto nā Anna Collins tōna tūranga i kawe mō ngā marama e rua kua taha, i a mātou ka aru i tētahi tangata hei whakakī i te tūranga o Maihi (ehara i te mahi māmā! ) Nō te rā 4 o Mahuru ka tīmata a Clayton Reiri hei kaiwhakamaherehere mō Mā Te Reo. I neke a ia mai i Kirikiriroa ki Te Whanganui-a-Tara, ā, kei te taunga haere tana noho ki tōna tūranga hōu. Ko Ngāti Kahungunu, Rangitāne ki Wairarapa me Ngāti Porou ōna iwi. Whānui ōna wheako mahi mai i te Tari Māori me E.T.S.A. (nō muri ko Skill NZ me TEC). Nau mai haere mai Clayton.

Nau mai, haere mai Clayton.

Clayton T. Reiri

Te rōpū mahi o Mā Te Reo:

Jasmine Cooper
Kaiwhakahaere Tūmahi
04 471 - 6727
jasmine@tetaurawhiri.govt.nz

Nerissa Aramakutu
Kaiwhakamaherehere Tūmahi (Aroturuki me te Arotake),
04 471 - 6728
nerissa@tetaurawhiri.govt.nz

Clayton Reiri
Kaiwhakamaherehere Tūmahi
04 471 - 6733
clayton@tetaurawhiri.govt.nz

Catherine Sinclair
Kaiawhina Tūmahi, wā poto
04 471 - 6730
catherine@tetaurawhiri.govt.nz

I tā mātou pānui whakamutunga i whāki atu mātou e 15 ngā tūmahi kāore anō kia tutuki. Kua heke tēnei rahi ki te 9. Kua whakapā atu a Mā Te Reo ki ēnei kaiwhakarato tūmahi, ā, kei te ngana mātou kia tutuki wawe ai ēnei tūmahi.
 

Kei te ngana mātou kia oti wawe ngā tūmahi katoa o te Rāuna 5. I te rā 11 o Hepetema 2006, o ngā tūmahi e 151, e 64 kua oti, e 87 kāore anō kia oti. He nui ngā mahi e pā ana ki tēnei Rāuna. Kei te waea haere a Clayton ki tēnei hunga ki te whaiwhai ake kei hea e haere ana tā rātou tūmahi. He tono tēnei nā Mā Te Reo ki te hunga kāore anō kia oti ā rātou tūmahi, kia whakapā ki a Clayton, nama waea 0800 628 373 (0800 MĀ TE REO), i-mēra clayton@tetaurawhiri.govt.nz. Kei wareware te nama me te ingoa o tāu tūmahi.
 

E 258 ngā tono i tēnei rāuna. E $9.5 miriona te uara o aua tono. E 158 o ngā tono i whakaaetia, e 108 kāore i waimarie. Pērā i ngā rāuna ki mua, i horo te mahi a te tono ki runga i a mātou i ngā te wiki mutunga me kī, ngā rā mutunga o te Rāuna. E ono wiki te roa e tuwhera ana te Rāuna, ā, i te tīmatanga o te wiki tuaono, e 60 noa iho ngā tono mai. Kua tātaria e mātou tā mātou pātengi raraunga, ā, ka mihi ki ngā kaitono tōmua tokorima (nō Te Tai Tokerau katoa) o tēnei Rāuna.

•  May Nicholson
•  Kelly Scott
•  Pare Nathan
•  Pereniki Tauhara
•  Paula Pirihi

Ngā mihi nui ki a koutou katoa i tuku moata mai ā koutou tono. Taihoa ka tae atu tāu perehana i a mātou.

Ko tētahi mea pai, ko te iti o ngā tono ā-pepa mai. Ka mau te wehi! He pai ake ki te tono mai mā te ipurangi. Ko ētahi o koutou i tono i te wāhanga ehara mā koutou. Kāore tēnei hunga i mahue, engari kia tika te whakatakoto i te wāhanga ka tono koe. Mehemea kāore koe i te tino mārama ko tēhea wāhanga ka hāngai ki a koe me tāu tono, whakapā mai ki a mātou.

Kua piki te kounga o ngā pārongo mai i te wāhanga pūtea i tōna whakahōunga.

Āwhina: - mō ngā rāuna kei te heke mai, Ko te hiahia o Te Rōpū Tautoko kia kite he aha te rourou mai i tōu rōpū ki te tūmahi. Ehara i te mea me moni anake, engari ko ngā ‘momo āwhina’ katoa.

Nō te Pipiri/Hōngongoi whakamōhiotia ai ngā kaitono i pēhea ā rātou tono. I pīrangi ētahi o te hunga kāore i whiwhi (i raro i te tekau) kia mōhio he aha te take kāore i puta ā rātou tono. I whakautua ēnei patapatai e te Heamana o Te Rōpū Tautoko e Haami Piripi. Arā atu anō ngā kaitono (e rima) kāore i hiahia i nga āwhina atu a Mā Te Reo. Kua oti i a mātou te tuhi me te tuku i te nuinga o ngā kirimana ki ngā kaitono. He pai ake tēnei āhuatanga; heoi he mahi nui tonu mā mātou ki te whakatere i ā koutou tono e tīmata ai ā koutou tūmahi. He mea pai tonu pea te pānui anō i tētahi kōrero mai i te pānui o Mahuru 2005 e kōrero ana mō te hunga tauhōu ki ngā tikanga kirimana a Mā Te Reo.

Pērā ki ētahi atu āhuatanga, ko te wā tuatahi te wā uaua rawa atu mō ngā kaitono ki a Mā Te Reo. Tērā pea he whīwhiwhi ā mātou tikanga ki te tauhōu. Heoi, ka tutuki ana e koe tāu tono tuatahi, ka māmā te whakahaere me te whakatutuki i ngā tono ka whai. I whakaaro mātou he painga pea ka hua ki ngā kaitono katoa, ki te hoki anō ki te whakamārama i te hātepe kirimana. He kōrero āpiti tēnei ki ngā kōrero i tukua ki a koutou i te wā o tā koutou tono mai.
 

Ina whakaaetia tāu tono pūtea ka tukua he reta ki a koe e takoto ana te rahi o te pūtea kua whakaaetia, tae atu ki tētahi reta tāpae. Mēnā he iti iho te pūtea i tāu i tono, ka tāpirihia atu he kōrero whakamārama he aha i iti iho ai. I tua atu ka tāpaea he Puka Whakaae ki te Pūtea. Me haina koe i taua puka, me tohu ko wai āu kaitautoko e rua; mēnā ka tareka, tukua mai he whakamārama hōu mō ngā whakapaunga i runga i ngā whakarerekētanga ki te korahi o te pūtea (kāore tēnei e hāngai ki ngā tūmahi ka kapi katoa i a Mā Te Reo ngā whakapaunga). Kia maumahara, kei roto i te pūtea te wāhanga ki te Tāke Hokohoko.

Ko te tikanga, me whai reta tautoko tāu tono mai i te hunga nāu i tohu i te tono tuatahi (me whakaae rā anō mātou o Mā Te Reo ki tēnei). Mēnā he kaupapa Ātaarangi tāu tono, me ahu mai tētahi o ngā kaitautoko i tērā rōpū). Me haina ngā reta tautoko katoa.
 

Ina tau mai tāu puka whakaae me ngā reta tautoko e rua kua hainatia, ka whakaritea, ka tukua ki a koe he kirimana kōhukihuki i runga i ngā pārongo kei tāu tono me ngā tirotiro a Te Rōpū Tautoko. I te nuinga o te wā ka whakaae ngā kaitono ki ngā whakaritenga o te kirimana. Ki te pērā, tukua mai ngā tārua e rua o te kirimana kua hainatia, kua tirohia, tae atu ki ngā ritenga o te Taumata 1 - kei te Āpiti 2 o te kirimana, tāu nama mō te utunga o te Taumata tuatahi, me tētahi puka rau moni mai i tō pēke. Ina tae katoa mai aua mea rā, kua oti te Taumata Tuatahi; i reira ka tukua te utu me tētahi tārua o te kirimana ki a koe. Ka tīmata tāu tūmahi!

Mēnā he pātai āu whakapā ki a Clayton ki a Nerissa rānei i 0800 628 373 (0800 MĀ TE REO). Ka tōia roatia te kaupapa ki te wareware i a koe ki te tukua mai ērā atu pepa mō Taumata Tuatahi i te taha o tāu kirimana.
 

Tērā pea ka hiahia koe ki te panoni i ētahi wāhanga o te ritenga. Hei tauira, tērā pea ka hiahia koe kia roa atu te wā hei tutuki i tōu wānanga/kaupapa nā te whakaroaroa ki te tutuki i ngā ritenga. Mēnā koinei, ka tono a Nerissa ki a koe kia whakarerekētia ngā tārua e rua o te kirimana, ka whakareta, ka whakahoki mai ki a mātou, ka tāpiri ki ērā o ngā pepa e hiahiatia ana mō te Taumata Tuatahi, tae rawa atu ki tāu nama tuatahi mō te Taumata Tuatahi. Ka whakaretatia e te heamana o Mā Te Reo e Haami Piripi ngā kirimana, ka whakahokia tētahi ki a koe.

Ki te pīrangi koe kia nui ngā whakarerekētanga ki te kirimana, me āta whiriwhiri ēnei e tātou; ina whakaaetia, ka tukua ētahi ritenga hōu ki a koe. Me whai take pai tonu koe mō te whakarerekē i tāu tūmahi, ā, kia maumahara, i whakaaetia tāu tono i runga i ngā pārongo o tāu tono tuatahi mai; i te nuinga o te wā kāore e taea tēnei te whakarerekē.

I tua atu, kei te kite mātou i tēnei Rāuna i te tokomaha o ngā kaitono - me kī i ngā wāhanga Wānanga Reo, Hōtaka Reo, Taiwhanga Reo - kei te hiahia kia whakapakupaku iho i tā rātou tūmahi, nā te mea kua whakahekea te pūtea ka whakaratoa ki a rātou. Hei tauira, ka hiahia ētahi kia toru anake ngā wānanga reo, hei aha te mea tuawhā i roto i ngā ritenga o te tono tuatahi. Ki ētahi, he mea pai, tika pea tēnei mahi te tope i ngā mahi. Hāunga tērā, e tika ai āna mahi mā te katoa, kua oti i a Te Rōpū Tautoko tētahi huarahi hei whai mā ngā kaitono, kei runga i te roa o te wā (e hia ngā rā) me te tokomaha tērā ka whai wāhi atu. Nā reira, kei pohehe ētahi ka whakaae noa mātou ki te whakapakupaku i te tūmahi. Waihoki, ka ngana tonu mātou kia āwhina i a koe ki te whai huarahi pai mōu. Hei tauira, ki te tokomaha atu te hunga ka tae atu ki te wānanga, tērā pea ka whakaae mātou kia iti iho ngā wānanga reo ka whakahaerehia.

Koianei ngā kōrero nui ki a koutou. Mō te hunga kua oti pai ā koutou tūmahi, kei te mihi atu mō ērā o koutou kei te ngana tonu kia oti ā koutou tūmahi, kia kaha tonu. Kaua e wareware he rite ō tāua hiahia arā, kua tutuki pai tāu kaupapa.

Kei te mārama te hunga kua tīmata i ngā mahi i te Rāuna 6, ina tukua e mātou tāu kirimana ki a koe, ka tāpaea te tauira (Pūrongo Aromatawai Mutunga) hei whakakī, hei whakahoki mai ki a mātou i te otinga o tāu tūmahi. I pēnei mātou i runga i te whakaaro, he māmā ake mēnā kei te mārama koutou he aha ngā pārongo e tika ana kia kohikohia e koutou e pā ana ki tāu tūmahi. Me tutuki ngā wāhanga katoa o te pūrongo nei; kāore mātou e tuku i te utu whakamutunga ki a koe, kia oti rā anō te pūrongo nei (me ētahi atu o ngā pārongo ka hiahia mātou). Ko tō mātou hiahia kia pai rawa atu ā koutou raraunga mō ngā putanga o ā koutou tūmahi Mā Te Reo.

Kua whakarereketia anō hokihia e mātou ētahi o ngā tikanga ka pā ki ngā wāhanga ICT me Ngā Rauemi Reo. Kei te tono mātou ki ngā kaitono i ēnei wāhanga, kia whakamātauria ā koutou kaupapa me ētahi o te rāngai tāngata kei te arotahina e koutou; oti ana te whakamātautau ka tuku i ngā putanga mai ki a mātou, tae atu ki ngā whakahōunga ki te rauemi ka puta mai i ngā hua. I puea tēnei whakarerekētanga i ngā rangahau/arotake o ngā rauemi reo i te tau 2004/05.

Te pūrongo ā-ipurangi

I te tīmatanga o te Mā Te Reo i āhei ngā kaitono ki te whakaoti i ā rātou Pūrongo Taumata me te Pūrongo Aroturuki Mutunga mā te ipurangi. I wātea anō te tuku mai i ngā pepa tautoko - ngā nama, pūrongo kōhukihuki, mahere, aha atu, mā runga ipurangi. Heoi, tokoiti anake koutou ka whai i tēnei huarahi, ko te nuinga ka i-mēra kē, ka pōhi kē ngā tuhituhinga ki a mātou. Ko tā mātou tino hiahia kia kaha tā koutou whakamahi i te huarahi mā te ipurangi, arā, te kuhu ki te pae tukutuku a Mā Te Reo, ka haere ki te Taumata e hāngai ana, ka whakauru i ā koutou pūrongo ki reira. Ka taea e mātou te awhi i a koutou i tēnei mahi, me te mea anō, kei roto ēnei whakamārama i ngā pūrongo ka tukua atu e mātou ki a koutou. He tere ake, he māmā ake mō mātou ki te tukua mai e koutou ā koutou pūrongo, aha atu mā te ipurangi.

Āwhina - Me tuku pūrongo mai mā te ipurangi. He māmā noa iho tēnei huarahi mō tātou katoa.

I te putanga o te marama o Hui-tanguru 2006, i tuhi kōrero mātou mō te tūmahi a Waima Tōpū B Trust; i reira ka kōrero mātou mō Te Mahurehure, he ‘hapū nā Te Rarawa’. Ka tuku whakapāha mātou, ko te kōrero tika kē, He hapū a Te Mahurehure nā Ngāpuhi.

Tūmahi Rangahau/Arotake 2005/06

I roto i ngā marama e ono kua taha, i whakahaerehia e mātou tā mātou tūmahi arotake whakaroto tuarua, e titiro ana ki ngā tūmahi mahere reo ka āwhina e Mā Te Reo. I titiro tā mātou tūmahi arotake tuatahi o te tau 2004/05 ki ngā rauemi reo Māori ka āwhinatia ā-pūtea e Mā Te Reo.

Ko ngā whāinga o tēnei tūmahi:

I tangohia ngā kaiwhakarato e 39 a Mā Te Reo i tēnei wāhanga kua whai āwhina i ngā rāuna e rima ka taha. I kōrero ā-waha mātou ki ētahi o te hunga nei i te wā o ngā uiui o te tūmahi arotake. I puta a Nerissa ki te uiui kaiwhakarato i Te Whanganui-a-tara, i Te Wairarapa, i Waikato, i Te Tauihu. Ko te toenga i uiuia mā te waea, mā te i-mēra rānei.

Ka mihi ki ngā kaiwhakarato katoa i whai wāhi ki te tūmahi arotake.

Kua kirimanahia e Mā Te Reo a Kateraina Pipi (FEM Ltd) ki te arotake i te wāhanga Kura Reo. Ko tā mātou hiahia kia kohikohi taunakitanga mō te pai o ngā putanga i tēnei wāhanga, me te rapu me pēhea e taea te whakapai atu i ngā āwhina ki ngā kaiwhakarato. Ka haere te arotake nei tatū ki te marama o Pipiri 2007. Ka mahi a Kateraina i te taha o ngā kaiwhakarato i ngā Kura Reo. Ina oti ana te arotake ka tukua atu e mātou te pūrongo ki a koutou.

Ngā kaupapa Mā Te Reo

I āwhinatia e Mā Te Reo ētahi kaupapa whakanui i a Matariki i tēnei tau. Ka whai ngā whakamārama mō ēnei kaupapa:
 

Pou Kapua - Whakanuia a Matariki 2006

I tū tētahi pō whakanui i a Matariki i Manukau, Tāmaki-makau-rau i te 24 o Pipiri. I reira ka tohungia a Hinewehi Mohi ko te 'Whetū o te Tau' e Te Taura Whiri i te Reo Māori.

Hei tā Haami Piripi, i tohungia a Hinewehi Mohi ki tēnei hōnore i te mea he whakatinanatanga a ia o te wairua o Matariki. Hei tā Haami, “Me whakaata e te Whetū o te Tau ngā pūmanawa me te ahurea o Matariki hei takenga o ngā kare ā-roto, te wairua ora, te tinana ora.”

E 800 ngā tāngata ka tae atu ki tēnei pō. Whai muri i te hakari, ka whakangahautia te rahi e te rōpū Ardijah me Whirimako Black.
 

Ka tū he pō Matariki ki Te Whanganui-a-Tara i te rā 7 o Hōngongoi. E 500 ngā tāngata ka tae atu. He kaupapa whakatairanga i te reo ki ngā iwi o Te Whanganui-a-Tara me ōna rohe. Ko ngā iwi ka tae atu ko Ngāti Toa, ko Te Āti Awa, ko Ngāti Raukawa, ko Rangitāne. Ko ētahi o te hunga ngahau ko Brannigan Kaa, ētahi kapa haka, tae atu ki ētahi whitiwhitinga kōrero reo Māori. 

Ngā tohu o te wiki o te reo Māori

Ka nui ngā mihi ki ngā kaiwhakarato o Mā Te Reo ka whai wāhi ki Ngā Tohu o te Wiki Reo Māori mō tēnei tau. Ka mihi ki te Poari Kaitiaki o Ngāti Raukawa, i toa nei rātou i te wāhanga Hapori me te Tohu Matua Wiki Reo Māori. I whakaterea e te poari tā rātou Rautaki Reo Māori i te wiki o te reo Māori. Kei te ngana te poari ki te mahi tahi me ngā marae kia whanaketia he mahere reo mō tēnā marae, mō tēnā marae.

(Taha maui) Charlie Tepana (Te Poari Matua o Raukawa), Hon. Parekura Horomia, me Tangiwai Amopiu (Te Poari Matua o Raukawa).

Ka mihi hoki ki Te Rūnanga o Ngāi Te Rangi i tae ki te whiringa whāiti o te wāhanga hapori. I kuhu rātou mō te hīkoi o ā rātou kaimahi ki te tihi o Mauao me te kōrero i te reo Māori anake. Ka mau te wehi! He kaiwhakarato a Ngāi Te Rangi i te rāuna tuarima o Mā Te Reo; he whakahaere kura reo ā-iwi tā rātou kaupapa nui.

(Taua Maui) Reweti Te Mete, Liz Ngatai, Hauata Palmer, Kelly Lovett, and Lincoln Smith (Ngā tangata pea o Ngāiterangi Iwi Incorporated Society). .

Me āta whakaaro koutou kia kuhu ki ngā whiwhinga tohu o te tau 2007.