Kua tuwhera te Rauna Pūtea a Mā te Reo mō te tau 2009. He āwhina kei tēnei putanga ki te whakakī i tō tono. Ka kōrero mātou mō:

• Ngā rauna o nāianei.
• Te Hōtaka mō Ngā Tohu Reo Māori i te tau 2009.
• Te āhua o ngā Tūmahi a Mā Te Reo.

I tū te Kura Whakapakari Reo tuatahi ki te Marae o Waimārama i te tau 1989, nā reira he mea tika kia tū te hui whakanui i te 20 tau ki taua marae.

Hei whakanui i tēnei take nui, kua whakahiatotia e te Komiti Māori o Waimārama i a ‘Pūmaharatanga 1989-2009’, tētahi puka rauemi me tētahi kōpae puoru, hei whakaaro nui ki te hunga i whai wāhi atu ki ngā Kura Whakapakari Reo.

E ono rā te roa o ngā kura reo, ko te rumaki te momo akoranga whāngai i te reo. Ka hāngai ngā kura reo ki te hunga āhua matatau ki te hunga matatau ki te reo Māori, pērā i ngā kaiako, ngā kaipāho, ngā pouako. E whā ngā kura reo i te tau, 150 ngā tauira ka whakarōpūngia i runga i tō rātou matatau ki te reo. Ka akongia rātou e ngā tohunga mōhio ki ngā whakataukī, nga kīwaha, te whakamāori ā-tuhi, te tuhituhi, te wetereo hoki.

He āwhina
• Mā te katakata me te wairua hātakēhi e pārekareka ai te ako.
• Ka akongia te reo i ngā akomanga, ka haere tonu taua reo i ngā wā whakahoahoa, me te aha, kua whakaūngia te reo i akongia rā.
• Ki te pai te whakawhanaunga ki te hunga ka taea e rātou te whakarite tētahi wāhi, te taka kai rānei, ka pai te haere o te hui.

I tērā tau i whakaaetia te tono a te Rōpū Poitūkohu o Hoani Waititi ki te whakatū i te whakataetae ā-rohe ka tū ia tau mō te poitūkohu reo Māori. E 56 ngā tīma i whai wāhi atu.

Hāunga te mea ko te poitūkohu te mea nui, i takoto te tikanga kia tae ngā tīma katoa ki te wānanga reo ki te ako i ētahi kīanga matua, kia pai ai tā rātou tākaro, tā rātou wawao ki te reo Māori. I mahia tētahi pukamahi mō ngā kupu poitūkohu mā ngā kaitākaro, ngā pouako, me ngā kaiwawao. Katoa ngā pāhōtanga i roto i te reo Māori me te reo Ingarihi. Ia rā i whakahaeretia he whakataetae reo mā te hunga mātaki me te hunga tākaro.

"He nui ngā kōrero tautoko mō te pai o te huinga. Nā ngā pānui i ngā reo irirangi me ngā hōtaka pouaka whakaata Māori pērā i a’ Code’ me ‘Boil Up’ kātahi ka hōrapa te hau o ngā kōrero mō te huinga”.

Ka tū ngā whiringa whāiti ki te wāhi mīharo rawa atu o Tāmaki-Makaurau, arā, te ‘Trust Stadium’. He wāhi rawe tēnei hei hiki i te rongo mō te huinga, tāpiri atu ko te pārekareka o tēnei wāhi ki ngā whānau i tae atu ki te mātaki.

He āwhina
• Toro atu ki a Whakaata Māori hei whakatairanga i tō huinga. Ka nui ngā tautoko mai a ‘Code’ me ‘Boil Up’ ki ngā kaupapa whakatairanga i ngā hākinakina me te reo Māori.
• Mai i te tīmatanga, kia mārama te whakatakoto i ngā tūmanako mō te reo Māori, tae atu ki ngā paerewa, kia noho mārama ai ngā tāngata.
• Kōrero ki ngā kaiwhakahaere o mua, kia ako ai koe i ā rātou wheako.

Nā Te Matatini te karanga, nā te rohe o Mataatua te pōwhiri kia whakakao atu a iti, a rahi, mai i te tī, mai i te tā, ki ngā whakataetae whakatūtū waewae ā-motu, arā, Te Matatini. Koinei ngā kawenga mahi a hākuikui mā, a hākorokoro mā, e whakarauika nei i a Ngāi Tātou, ahakoa Māori mai, ahakoa Tauiwi atu, ki ngā tai hukahuka o Tauranga Moana.

I tīmata ēnei whakataetae i te tau 1972, he mea whakaaraara i a Ngāi Māori kia mau ki tēnei tikanga, te haka. E 36 ngā rōpū, mai i ngā tōpito katoa o te motu, tae rawa ki ngā rōpū e rua o Ahitereiria i tū i tēnei tau. He menemene, he korikori, he hītekiteki, he wiriwiri, he wanawana. He whakaihiihi i a wairua, he whakawehiwehi i a ngākau, me te wero anō, ēi, kua tae mai mātou ki te mura o te ahi!

I tēnei tau nā Mā te Reo te tahua tautoko kia whakahaerehia a Hakarongo Mai. He wāhanga atu i ngā whakataetae i whakamāoritia ai, i whakapākehātia ai ngā whakahaere katoa o Te Matatini. Ko Rangi McGarvey rāua ko Lewis Moeau ngā kaiwhakamāori i whakapāho i ngā whakaritenga, ahakoa haka mai, ahakoa kōrero mai, ahakoa waiata mai.

He āhuatanga mīharo tēnei e taea te tuku i ngā mahi katoa o tēnei whakataetae i roto i ngā reo e rua ki te iwi whānui. Tēnā koutou ngā kaiwhakahaere o Te Matatini e whakamana nei i ēnei kawenga mahi, e whakatairanga nei i te reo Māori, i ngā mahi a Te Rēhia hoki, ā, e akiaki ana i a tātou kia mau ki ēnei tikanga katoa. Mā te mahi tahi e ora ai tō tātou reo Māori. 

I waihangatia e Matarua Federation of Māori Traditional Martial Arts tētahi pukapuka me tētahi kōpae e pā ana ki tētahi pātere nā Ngāti Rongomai, e kōrero ana mō te hītori me ngā wāhi nui.

Nā te whakamahi tahi i ngā hangarau o te ao hurihuri me tētahi pātere o te ao kōhatu ka hua tētahi rauemi ātaahua mā te katoa. He āwhina nui kei te pukapuka mā te hunga e ako ana i te pātere nā te mea he whakamārama kei ia whārangi mō tētahi rārangi o te pātere. Kua tāpirihia atu tētahi pikitia hei whakaū i ngā akoranga. Mō te hunga matatau, he tautoko ēnei rauemi i ō rātou mōhiotanga mō te pātere.

He rauemi tino rawe tēnei mā te katoa, hei whakaū i te tuakiri o Ngāti Rongomai.

He āwhina
• Whakamahia ngā hangarau ki te tango i ngā hītori me ngā waiata, hei kukume hoki i ngā peka o te iwi.
• He mea nui rawa atu ngā pukapuka me ngā kōpae puoro hītori ki te hunga ka whakapapa ki aua kōrero, tae atu ki te hunga ehara nō aua tātai.
• He rawe rawa atu ēnei rauemi ako mā ngā whānau o tēnei ao hurihuri.